Zamek kapituły warmińskiej — dom, w którym pracował Kopernik
Zamek w Olsztynie to XIV-wieczna gotycka warownia, wzniesiona jako siedziba administratora dóbr kapituły warmińskiej. Budowę murowanego zamku rozpoczął około 1345 roku wójt warmiński Bruno von Luter. Od 1945 roku w zamku mieści się Muzeum Warmii i Mazur — i to właśnie dzięki muzeum można dziś wejść tam, gdzie pięćset lat temu urzędował Mikołaj Kopernik.
Administrator Kopernik
Kopernik zarządzał dobrami kapituły i mieszkał na zamku w latach 1516–1519 oraz 1520–1521. Nie był tu gościem honorowym, tylko urzędnikiem z konkretnymi obowiązkami: objeżdżał wsie, osadzał chłopów na opuszczonych łanach i prowadził rachunki. A gdy wybuchła wojna z zakonem krzyżackim, wziął na siebie także obronę miasta — tę historię opowiadamy osobno we wpisie Zima 1521. Kopernik broni Olsztyna.
Tablica astronomiczna — jedyna taka na świecie
Największy skarb zamku wisi na ścianie krużganka i łatwo go przeoczyć. To wykreślona na tynku tablica astronomiczna o wymiarach 705 na 140 centymetrów, umieszczona w skrzydle północnym nad wejściem do komnaty administratora. Zawiera czternaście linii-hiperbol i przedstawiała pozorny ruch Słońca w dniach bliskich równonocy. Powstała na początku 1517 roku i służyła Kopernikowi do wyznaczania dokładnego momentu równonocy wiosennej. Jest jedynym zachowanym na świecie instrumentem astronomicznym wykonanym własnoręcznie przez Kopernika. Więcej o tym, jak działała, piszemy we wpisie Tablica z krużganka — jedyny zachowany instrument Kopernika.
Muzeum Warmii i Mazur
Muzeum gromadzi między innymi kolekcje rzeźby gotyckiej, malarstwa religijnego Warmii, portretu holenderskiego i grafiki współczesnej, a w bibliotece przechowuje inkunabuł medyczny, z którego korzystał Kopernik. Placówek jest siedem; w samym Olsztynie oprócz zamku działa Dom „Gazety Olsztyńskiej” przy Targu Rybnym 1 — oddział poświęcony historii miasta i polskiej prasie. Sam budynek ma symboliczną biografię: w latach 1920–1939 mieścił redakcję, drukarnię i księgarnię polskiej „Gazety Olsztyńskiej”, w listopadzie 1939 roku został przez hitlerowców zrównany z ziemią, a odbudowany gmach oddano 1 września 1989 roku.
Zanim przyjdziesz — godziny otwarcia (stan na 30 sierpnia 2026)
Muzeum jest nieczynne w poniedziałki (dzień pracy wewnętrznej). Od 1 października do 31 maja zwiedzanie trwa od wtorku do niedzieli w godzinach 9:00–16:00 (kasa do 15:30). W czerwcu i we wrześniu — 10:00–17:00 (kasa do 16:30). Od 1 lipca do 31 sierpnia: wtorek–czwartek i niedziela 10:00–17:00, piątek i sobota 11:00–18:00. Godziny zweryfikowaliśmy 30 sierpnia 2026 roku na oficjalnej stronie Muzeum Warmii i Mazur; zamek bywa częściowo wyłączany ze zwiedzania na czas prac konserwatorskich, o czym muzeum informuje w swoich aktualnościach. Po wyjściu z zamku jesteś o krok od reszty starówki — prowadzi tamtędy nasz Szlak starówki — od Wysokiej Bramy po mury nad Łyną.