Szlak starówki — od Wysokiej Bramy po mury nad Łyną
Stare Miasto w Olsztynie jest na tyle zwarte, że wszystkie opisane niżej miejsca obejdziesz spacerem, bez planowania logistyki. Proponujemy naturalną kolejność: wejść przez Wysoką Bramę, zatrzymać się na rynku przy Starym Ratuszu, dojść do katedry i zamknąć pętlę przy zachowanych odcinkach murów. Na zamek — najważniejszy punkt starówki — przygotowaliśmy osobną podstronę Zamek kapituły warmińskiej — dom, w którym pracował Kopernik.
Wysoka Brama
Wysoka Brama, zwana też Bramą Górną, pochodzi z XIV wieku i jest jedyną zachowaną z trzech bram w murach obronnych miasta. To budowla czterokondygnacyjna z pięterkiem i dwuspadowym dachem. Miała burzliwe życie: w 1788 roku była zbrojownią szwadronu dragonów, od 1858 roku więzieniem, a od 1898 roku komisariatem policji. W 1863 roku więziono w niej Wojciecha Kętrzyńskiego za przemyt broni dla powstańców styczniowych. W niszy od strony Starego Miasta umieszczono w 2003 roku mozaikowy wizerunek Matki Bożej Królowej Pokoju, wykonany w rzymskiej pracowni i podarowany Olsztynowi przez Jana Pawła II. Trzem wcieleniom bramy poświęciliśmy wpis Trzy życia Wysokiej Bramy.
Stary Ratusz
Stary Ratusz wzniesiono około 1380 roku; po pożarze z 1621 roku otrzymał charakterystyczną wieżyczkę. Przez stulecia służył jako ratusz, ośrodek handlowy, siedziba sądów i komisariat. Od 1923 roku gospodarzem budynku jest biblioteka — dziś Wojewódzka Biblioteka Publiczna imienia Emilii Sukertowej-Biedrawiny z ponad 300 tysiącami zbiorów, pod adresem Stare Miasto 33. Remont z 2003 roku odsłonił gotyckie detale budynku.
Bazylika konkatedralna św. Jakuba
Kościół św. Jakuba powstał w drugiej połowie XIV wieku; badania dendrochronologiczne belek więźby datują dach nad korpusem na czas po 1429 roku. Wieżę rozbudowano w 1596 roku do siedmiu kondygnacji i do dziś jest to dominanta panoramy starówki. To gotyk ceglany, a we wnętrzu zobaczysz między innymi gotyckie tabernakulum i barokowy krucyfiks ponadnaturalnej wielkości. Od 1973 roku kościół pełni funkcję konkatedry, a 10 lipca 2004 roku Jan Paweł II nadał mu tytuł bazyliki mniejszej. Najbardziej dramatyczny epizod w dziejach świątyni przyszedł w 1807 roku, gdy Francuzi zamknęli w niej półtora tysiąca jeńców rosyjskich — spalono wtedy większość wyposażenia. Parafia katedralna ma siedzibę przy ulicy Staszica 12 i prowadzi własny serwis z godzinami mszy oraz trzema wirtualnymi spacerami po świątyni: wnętrzem, widokiem z drona i otoczeniem.
Mury obronne
Mury wznoszono od XIV do XVI wieku: miały 1,2–1,5 metra grubości i około 5–6 metrów wysokości. Ponad połowę obwodu miasta chroniła rzeka, resztę — fosa szerokości 30–40 metrów. Od XVIII wieku fortyfikacje traciły znaczenie i mieszkańcy stopniowo rozbierali je na budulec. Fragmenty zachowały się przy ulicach Okopowej, Kołłątaja i Bolesława Chrobrego, wokół katedry oraz w parku zamkowym — warto wypatrywać ich świadomie, bo łatwo przejść obok nich obojętnie.
Dojazd
Pod Stare Miasto dociera tramwaj: linia 5 kończy bieg na węźle przesiadkowym Wysoka Brama, a linia 4 łączy osiedla z Dworcem Głównym. Aktualne rozkłady publikuje olsztyński zarząd dróg i transportu; na przystankach działają też tablice elektroniczne.